Manas Epic

2012-01-20T14:50:00.003+06:00

Enjoying a reread of Genesis and Exodus - A whisper's gentle nudge.

2011-12-26T22:17:00.003+06:00

Taking time to reflect on the wonder of Isa's shocking birth.

2011-12-06T00:07:00.001+06:00

Staying with this word fidelity - God has a reason for everything.

2011-12-02T02:23:00.001+06:00

Thank you, Rosa Otunbaeva! You were a great president.

2011-11-27T22:36:00.001+06:00

Good weather has followed me this year: Bishkek, Basel, Santa Monica

2011-11-27T22:33:00.001+06:00

Fidelity: such a cool word.
Marriage: a concept that gets better and better.

2011-10-21T03:49:00.001+06:00

Is their a faith-position that can unite sincere believers from different religions? A space that honors holy texts while challenging dogma?

2011-09-15T11:50:00.002+06:00

Пайгамбарлардын колжазмасы, кыргыз тилинде:
https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=true&srcid=0Bw-TYowllUI9MmI4NzEyNGItZjI1Mi00ZWNmLWFkMjctZDU4ZmM5YWZkNTY4&hl=en

2011-09-13T13:01:00.000+06:00

2nd International Festival of World Epics in Bishkek, Sept. 7-11. Good times. Thanks, Kyrgyzstan's Ministry of Culture.

2011-09-13T12:59:00.002+06:00

жаңы сайт:
scribd.com/risbek

2011-07-16T08:12:00.000+06:00

Пара талап кылгандардан коркпогула, Кыргызым. Теңир алардан күчтүү.
Ачкөздөрдүн талабын эмес, Теңирдикин аткарсак баары оңолот.

2011-07-16T07:59:00.002+06:00

Мен Теңирибизди жакшы көрөм.

2011-07-16T07:24:00.001+06:00

Кыргызым, эменге ишке ашпай турган нерсени ойлонуштуруп жатасыңар? Эмне үчүн Теңирге каршы чыгып жатасыңар? Кыйындар, эмнеге Теңирдин майланганына каршы кеңешип жатасыңар? Көктөгү Теңир күлөт. Эгедерим өзү силерди уят кылды.

2011-07-12T08:25:00.002+06:00

Кыргызым, өз бабаларыңардын байыркы руханий булагын бурмалап койсоңор, сусагандар башка булактарды издеп кетишет.

2011-07-09T23:52:00.002+06:00

I'm not one of those guys who does life well.
lota bad decisions.
my type gets a million chances,
to do it better.

2011-07-09T10:50:00.000+06:00

Shared Emotions
Parents anguish over their lost child
- emotions, feelings, inner pain
given from the one above
who also emotes, feels, and anguishes
for his lost children.
cosmic grief;
his inner black hole

2011-07-09T06:21:00.000+06:00

"Азыр дарактардын түбүндө балта даяр турат: ар бир жакшы жемиш бербегени кыйылат да, отко ыргытылат - деп олуя пайгамбар жар салды. Демек, кыргызым, азыр биз Эгедерге жакшылыгыбызды ыдайык жашообуз менен далилдебесек жаман болот.

2011-06-24T02:25:00.000+06:00

Enjoying this

2011-06-24T02:05:00.002+06:00

2011-06-23T17:48:00.000+06:00

Мурдагы эмгегим ушул сайтка акырындап койуп жатам:
http://www.scribd.com/richard_hewitt_5

2011-06-23T17:47:00.002+06:00

I am slowly placing my material on a new site:
http://www.scribd.com/richard_hewitt_5

2011-06-06T12:12:00.000+06:00

Биринчи беш макалам Асман Пресс газетадан чыгып калды. Бул сайтта окуса болот:
http://www.scribd.com/fullscreen/56921761?access_key=key-khoumddpnbrsl7iqqib

2011-05-30T01:05:00.000+06:00

Бабалардын Ашуусу
Рысбек
Киносценарий

2011-05-28T13:27:00.002+06:00

Кыз Ала-Качуу

Кыргыздар оюн-зоокко жакын эл болот. Алар көңүл ачканды, тоого чыгып, эс алганды, ар түркүн оюндарды, спорттук мелдештерди, той-тамашаны жакшы көрүшөт. Мен кыргыз салттарынын бири — "кыз ала качуу" салты менен тааныштым. Тилекке каршы, кыргыздардын көпчүлүгү анын маанилүү бир жагын көз жаздымда калтырышкан сыягы. Ошол себептүү бир жагынан алганда оюн-зоокко жаткан, экинчи жагынан караганда абдан мааниси терең болгон бул салт азыр абдан кооптуу, уят нерсеге айланып кеткени өкүнүчтүү. Кыргыз элинин жандүйнөсүнүн жабыр тартып, кыйроосунун себептеринин бири ушул унутта калган жагы экенине менин көзүм жетип турат.

Силердин элиңердин башка элдердин алдында аброю бийик, эркиндикти, ызаат—урматты, сүйүүнү баалай билген эл экенин жакшы билем. Кыз киши өмүрлүк жарың өз ыктыяры менен тандабаса, кийин күйөөсү экөөнүн оту күйүшпөй, ортосунда чыныгы сүйүү болбосун силер жакшы билесиңер. Ооба, эркиндик бар жерде гана чыныгы сүйүү адамдын жүрөгүнөн түнөк таап, жашай алат.

Ушул себептен менин досум Алмазга окшоп, кыргыздын көптөгөн жигиттери, үйлөнөрдөн мурун кыз менен сүйлөшүп, ага жагынууга аракет кылышат. Анан чечкиндүү кадам шилтеп, кызга сөз айтышат. Арийне, жигитте: "Сунушумду четке каксачы?"— деген коркунуч да болбойт койбойт. Бирок бардык нагыз жигиттердей эле, ал өз бактысын сыноого батынат. Кыз макул десе, төбөсү көккө жете сүйүнөт. Үйүнө барып, болочок колуктусу менен жашай турган жай даярдайт. Анан салтка ылайык, тууган-туушкандары, жолдош-жоролору менен бирге кызды ала качууга камдана баштайт.

Кыз болсо жигиттин качан алып кетерин билбесе да чыдамсыздык менен күтүп, өзүн даярдайт. Мен муну Алмазга макулдугун берип, бирок качан келип, алып кетерин билбестен күткөн Алимадан көргөм.

Акыры жигиттин үй-бүлөсү тойго даяр болгон күн да келет. Жигит досторун чакырып, алар менен мурдатан даяр бирок ошо маалда бейкапар отурган кызды ала качып келишет. Бул эң кызык, эң керемет учур. Эки жаштын сүйүүсү менен кубанычына элдин баары күбө болушат.

Бирок тилекке каршы, кээ бир жигиттер коркок сыяктуу. Алар Кудайдын баардык адамдарга тилеген эркиндиги, урмат-сыйы жана сүйүүсү жөнүндө таптакыр түшүнүгү жоктой. Кыз менен сүйлөшкөндөн, ага сөз айткандан коркушат. Кыздын жообун күтүүгө чыдамы жетпейт. Адатта ушундай жигиттердин кээ бирлери кыздарды өз эңсегенине жетүү үчүн эле пайдалангысы келет. Ал эми кыздын жан дүйнөсүн, эркиндигин таптакыр ойлошпойт.

Алар ойлонбой туруп капыстан эле үйлөнөм деген чечимге келип, досторун чогултушат да, илгерки араб баскынчылары, Кокон кандары жана Орто Азияга кол салган орус аскерлери сыяктуу эч нерседен бейкапар кызга жабадактап басып келишет. Тарыхыңар айтып тургандай силерди арабтар, өзбектер жана орустар өз диндерине күч менен баш ийдирип, силерге жат диндер менен жолдорду кастарлаганга мажбурлоого аракет кылышкан. Ошол сыяктуу эле күч менен ала качып келинген кыз да күйөөсү менен анын үйүндөгүлөрүн аргасыз кастарлап, кызмат кылууга мажбур болот. Ошол тарыхыңарда калган, элиңерди эзген баскынчылардан айырмаланбай, алардын колдонгон ырайымсыз зөөкүрлүктөрүн кыргыздын азыркы кээ бир жигиттери да колдонуп жүрүшкөнү баарыбызга маалым. Бул абдан өкүнүчтүү.

Өз жарыбыздын эркиндигин сыйлайбызбы, сыйлабайбызбы, төмөнкүнү эске түйүп алалы: зөөкүрлүктүн алдында жашаган адам өзүнүн эркин сүйүүгө ача албайт, себеп дегенде эркиндик жок жерде сүйүү турмак анын карааны да жок.

Жоготуп бараткан кыргыз дилиңерди кайрадан изденип жатканыңарды колдоо менен силерден бир нерсени өтүнөр элем: "кыз ала качуу" салтыңардын мурдагыдай туура калыбына келтиргиле. Үйлөнөрдөн мурда колуктуңардын каалоосун эске алсаңар кыргыздын кадыр—баркын, атак—даңкын баштапкы калыбына келтирүүгө кадам шилтемексиңер. Кипкичинекей ушул салымыңар кыргыз маданиятына канчалык чоң кубаныч, маани-маңыз кошмок. Бул кадамыңар менен кыргыз элин жаратып жатканда койгон Кудайдын алгачкы ой—тилегине жакындамаксыңар.

Менимче, ыйык китепте жазылган, көк Теңир берген төмөнкү аян жогоруда айткандырыбызга эң жакшы мисал боло алат: Машаяк да кетүүгө камданган колуктусун күтүп, Теңири-Атасынын үйүнөн жай даярдап жатат. Колуктусу болсо анын качан келерин билбейт. "Келгиле, баш кошуп, түбөлүккө бирге бололу," - деп кыдыр-машаяк силерге сунуш кылган. Кээ бириңер бул сунушту кабыл алып, эч кысталбай, зор кубаныч менен макулдугуңарды берип жатасыңар. Албетте, машаяктын бизге сунуш кылган никеси жердеги пенделердикиндей эмес, ал башкача, асмандагы керемет нике. Силер рухий жактан көзүңөр ачылган адамдардан болсоңор, анда жердеги нерселердин асмандагы жашоонун чагылдырышы гана экенин билесиңер.

Ошентип, биз асманга кеткен олуя-машаяктын качан кайрадан келерин билбейбиз. Бирок кайтар маалы жеткенде, ал асмандагы ак боз атын минип келип, бизди түбөлүк үйүбүзгө ала качат. Пайгамбарлардын жазууларын ачып, машаяктын айткандарын окусаңар. Аны сүйүп, колуктусу болууну каалагандарга ал мындай деген:

"Кайгыга батпагыла! Теңирге ишенгиле, ошондой эле мага да ишенгиле! Көктөгү Атамдын үйүндө жай көп. Эгер андай болбосо, силер үчүн жай даярдагыны баратам деп айтмак белем. Барып, даярдап бүткөндөн кийин кайтып келип, мен болгон жерде силер да болууңар үчүн жаныма алып кетем. "
(Жакандын сүйүнчүсү: 14—бөлүм, 1-З саптар).

Биз машаяктын качан келерин билбейбиз. Деген менен анын сунушун кабыл алгандар ал өзү убада кылгандай жерге түшүп келип, аларды Атасынын үйүнө алып кетер күнгө даярдык көрүп жатышат. Ошондо гана кыргыздын "турмушка чыгуу" деген сөзү өзүнүн түбөлүктүү, жеткилең маанисине жетет. Биз жерден асманга кетип, Иса Машаяк менен баш кошкондо гана чыныгы турмушка чыгабыз.

Мен силерге бир кеңеш берем: ары тамашалуу, ары мааниси абдан терең болгон "кыз ала качуу" салтыңардан баш тартып, унутууга шашпагыла. Тескерисинче, Кудай аны эң башында кандай максатта жаратса, ошол калыбына кайра келтиргиле. Байыркы кыргыз элинин жан дүйнөсүнүн сулуулугу менен улуулугу Алмаз менен Алиманын жашоосундагыдай болуп, бүткүл элиңерге күн нурундай жаркырап жансын.

Баарынан да маанилүүсү, машаякка макулдугуңарды берип, ал өз "колуктусун" Атасынын үйүнө алып кеткени асмандан капыстан түшүп келгенде, үрөйүңөр учуп коркпостон, кубангыдай болгула.

"Ала Тоодогу Кырк Из" деген китептен (2000 ж.)

2011-05-27T10:45:00.000+06:00

Теңир акыйкаттык менен адилеттикти жакшы көрөт.
Жер жүзү анын ырайымына толгон.

2011-05-20T12:27:00.001+06:00

Strauss-Kahn

I've known too many people who threw it all away to chase a fantasy. Gotta hold onto life's anchor.

2011-05-20T11:16:00.000+06:00

Another victim caught with bloody hands. Another case complicated by years of undetected suffering instigated by a calculating abuser.
Could this be an analogous of Kyrgyzstan's Osh events (June, 2010)?
http://www.nytimes.com/2011/04/27/nyregion/barbara-sheehan-murder-trial-battered-wifes-mind.html?partner=rss&emc=rss
.

2011-04-28T07:17:00.001+06:00

Атасыздык

Кайын журтумда (Швецзарияда) болгондо мен кыргызстан жөнүндө билген бир адам менен жолуктум. “Кыргыздар атасыз эл сымал болуп калды. Өз теңири-атасынан айрылган жетим эл болгондуктан, өз жолун таап албайт - деди мага. Ал Християн болсо да аны Бишкекке бул тема тууралуу талкуулоого чакырдым. Өз динин үгүттөгөнгө тыйуу салдым. Бир гана өзүнүн пикирин далилдеш үчүн ыйык китептерди пайдаланганга уруксат берерибизди айттым. Ал макул болду. Мен бул тегерек столго 5-20 билимдүү кыргызды чакыргым келди. Катышкандар пайгамбарлардын жазууларын баалаган кыргыздар болсун: Чыңгиз Айтматов дүйнөлүк ыйык китептерди окуп, бирок динин сатпагандай эле болсун. "Атасыздык" темага кызыккандар мага кайрылса болот. Өзүңөр жөнүндө бир аз кошуп жазгыла.

Рысбек

2011-04-06T13:39:00.005+06:00

International University of Kyrgyzstan

Richard Hewitt

April 2007

Kyrgyz and Biblical Migrations

The previous character comparisons provided a fascinating analysis of the two narratives. By cross-examining the composition we can better determine if the stories shared a common composer. In this section I will make a comparative analysis of the recorded Kyrgyz and Israeli migrations or exoduses. The exoduses represent scenes from each larger narrative. These samples or fragments will be laid side by side and examined, just as a geneticist would examine two portions of DNA to determine their relationship to each other. Amazingly the following cross examination reveals a striking affiliation between Kyrgyzstan’s great epic and the world’s most popular literature. Unfortunately acknowledging this relationship is controversial in Kyrgyzstan.

Introduction to the Exodus

The Manas Epic and the Torah (or Bible) have major sections devoted to exoduses from the land of exile or slavery back to their former fatherland. The Kyrgyz hero, Manas, brought his people from Altai in Siberia to Talas in modern day Kyrgyzstan. This is recorded fairly early in the epic. The biblical leader, Moses, brought his people from Egypt to Canaan. This story is found in the early chapters of Exodus and the book of Numbers.

As we compare these two great exodus stories we will find that there are differences, some are huge. Two significant differences are:

The people of the two nations came from affluent geographic areas and
migrated to different locations.

Moses delivered his people from captivity using the famous 10 plagues,
parting the Red Sea, and other miracles. On the other hand, Manas
and the Kyrgyz leaders knew great masses of their enemy were coming
after them, so they decided to return to Talas, their ancient
fatherland, where they would make their stand.

Kyrgyz scholars generally agree there are many layers to the Manas Epic. Therefore we can investigate the epic, not only like geneticists, but also like archeologists unearthing various layers in an excavation
site. The migration on the top layer is a historical migration from
Altai to Talas that some believe took place about 1000 years ago.¹
As we sift-through this upper level of the migration story, we
eventually find elements of an early migration that took place over
3000 years ago.

Exodus of Manas and Moses

Both exoduses have a pre-story. The Kyrgyz leader, Jakyb, was a spoiled
son, separated from his brothers when he was seventeen years old, and
deported to Altai where he eventually became the richest man in the
region. The Torah’s account, on the other hand, says Joseph,
the spoiled son, was torn from his family when he was seventeen years
old and sold as a slave to Egypt where he eventually became governor
and one of the richest men in the region. Let’s start from the
beginning:

“Now Israel (Jacob) loved Joseph more than all his children, because hewas the
son of his old age...”²

And another verse from the Torah:

Joseph, being seventeen years old, was feeding the flock with his brothers...

Soon after this, Joseph’s brothers became very angry with him for being over bold about his dreams. The older brothers decided to sell him to slave traders. Likewise, the Kyrgyz brothers, Jakyb and Bai, were also parted from each other when Jakyb was seventeen years old. Later, when the brothers were

reunited, Bai exclaims:

“You were only seventeen
spoiled by father and mother had been.

Careless you were, and over bold.…

Scarce seventeen you were that day.

Parted from you I knew no rest”⁴

Both the biblical and the Kyrgyz narratives mention a “brother” who was seventeen when separated from the family. Why is this minute and seemingly unimportant detail retained in both narratives?

The biblical account does not tell us how old Isaac was when Abraham offered him as a sacrifice to God or how old David was when he killed the giant, or Daniel’s age when he went to the lions, or
Jeremiah’s age when he started proclaiming God’s message, but here we have an obscure age mentioned in both narratives – when brothers parted. This is a detail we should not ignore.

As mentioned earlier, Carl Jung tries to explain literary similarities, which he calls archetypes, in his theory Collective Unconscious.⁵However, we see resemblances between the Manas Epic and Bible that

no longer fit within his definition of an archetype. The numbers and names listed in each narrative reveal striking resemblance which demand a new perspective.

There are other interesting semblances building up to the two exoduses. The Torah recounts:

All the persons of the house of Jacob who went to Egypt were seventy.⁶

The Kyrgyz account indicates seventeen year old Jakyp was torn from his brothers and moved with seventy families to Altai in Siberia.

Those who were hungry, had no home,

Those, whom father and mother left,

Those who came of homes bereft,

All together he gathered them in,

Seventy families made his kin.⁷

Both the ancient Kyrgyz and biblical tribes were nomadic, and both refer to twelve tribes in reference to their national compilation. Bai makes this statement when reunited with Jakyb:

“My Kirghiz, of a dozen tribes,

were not near, I grieved besides,

And I yearned and burned for them,

And I thought of my brother then.

Three times a day, Jakyb, I wept,⁸

Barely my hold on life I kept.”⁹

The biblical text continues to align with the Kyrgyz epic.

All these are the twelve tribes of Israel, and this iswhat their father spoke to
them…¹⁰

Jesus’ disciple, James also known as Jacob,¹¹writing in the first century A.D. continues to refer to Jacob’s descendants as the “twelve tribes.”

“From Jacob, a servant of God and of the Lord Jesus Christ, to the twelve
tribes in the Dispersion...”¹²

The Qur’an also affirms the nomenclature “twelve tribes” to describe the people of Moses:

“And of Moses' folk there is a community who lead with truth and establish
justice therewith. We divided them into twelve tribes, nations; and We inspired Moses, when his people asked him for water, saying: Smite with your staff the rock! And there gushed forth theretwelve springs, so that each tribe knew their drinking place...”¹³

The Qur’an also acknowledges Jacob and the tribes in what may have been an important creed recited by early Muslims:

“Say: we believe in Allah and that which was revealed to us and was
revealed to Abraham, Ishmael, Isaac, Jacob, and the tribes,
and that which Moses and Jesus received, and that which the prophets
received from their Lord.”¹⁴

During their years of captivity both Jacob’s seventy people and Jakyp’s seventy families grew into formidable nations. They eventually decided to commence their exoduses and return to their
ancient fatherlands. The Kyrgyz fatherland was sometimes called “Naaman.”¹⁵
The biblical fatherland was sometimes called “Canaan.”

Now Jacob dwelt in the land where his father was a stranger, in the land
of Canaan.¹⁶

Manas summoned the people to the exodus with this eloquent speech:

Land which my forefathers left to me,

Shall I let those Kitais grab it all?

…Honor’s path I shall boldly storm!

If I don’t get our old lands back…

If Naaman, which from father came,

In half a year I don’t restore,

If our land I don’t gain once more…”¹⁷

In the Bible God gave the prophet this proclamation about the land of Canaan:

I am the Lord your God, who brought you out of the land of Egypt, to give you the land of Canaan and to be your God.”¹⁸

I hope to do a proper etymological study of Kyrgyz and Aramaic, but since their etymology may be complicated by other local languages like Persian, I will leave that research for another time. For now,
let us take stock of the etymological data. There are two men that may have related names, Jacob and Jakyp, from Canaan and Naaman respectively, with sons named Manasseh and Manas, and beauties Rebekah and Rabiyga who married in from the outside.¹⁹If there is no historic connection between these two documents this would certainly rate as a first class coincidence. The more likely answer is that we have a strange mystery on our hands. It would appear that an ancient biblical account was woven into one level of the Kyrgyz epic. If so, how? The Silk Road had its Jewish and Islamic merchants, Nestorian Christians, nomadic Khazar Jews, sedentary Jews from Bukhara to Keifeng, missionaries of every religion including Manichaeism and Zoroastrianism,²⁰and tales of Israel’s Lost Ten Tribes existing in places like Afghanistan and Japan²¹- all which may have brought stories about Jacob, Joseph, Moses and the biblical exodus. But would they and the Kyrgyz transmitters have preserved such minute details, like 17 years old and 70 families, in a Kyrgyz epic? Why were such minute details preserved?

There is more, the two men who led these two exoduses also have similar births. The pharaoh of Egypt was afraid Jacob’s people were becoming too powerful.²²Esenkhan, the enemy king ruling over Kyrgyz had similar fears and started taking Kyrgyz boys:

From each family they took a boy

And gathered all of them, not leaving one.

Their mothers cried out

And stirred up the people,

Their fathers, frenzied,

Even broke the irrigation ditches.

All the people created chaos.²³

In Egypt Pharaoh started killing the boys.²⁴In the midst of such terrible oppression a special male child was born and hidden:

“Now a man from the house of Levi went and took as his wife a Levite
woman. The woman conceived and bore a son, and when she saw that he
was a fine child, she hid him...²⁵

Manas’ parents also had to hide their special son to keep him alive. First notice how he was marked from birth:

“When your son came out from the womb,

His ear tips were pierced,²⁶

He was already circumcised.²⁷

Those who saw him were scared,

Oh, my Jakyp, think about it,

Your son who came out from the womb

Showed such great signs.”²⁸

The Kyrgyz sent Manas to the mountains to hide him from their enemies.

We should keep him out of sight,

Not letting the Kara Kalmyks, and Manchus know,

Not letting any of them know,

And any of them find out,

We should hide and rear Manas in the mountains.”²⁹

Manas was hidden in the mountains where he shepherded his father’s
flocks. Later in life, Moses hid in the wilderness, also herding
sheep.³⁰
These particular “shepherd-becomes-leader” similarities
are more typical of archetypes and would not support our case linking
the Manas Epic and Bible if they stood alone. However, against the
backdrop of countless connections these likenesses add proof to
proof. Intellectuals can no longer deny a link between these two
classic narratives.

Detective Work

At this point in our comparison it would be good to ask again, “Did biblical stories influence the Manas Epic?” Kyrgyz historians say the epic Manas contains biographies of many heroes in their long
history. Perhaps Moses was one of the heroes in Kyrgyz history. Or maybe Jewish merchants or perhaps Islamic or Christian missionaries brought biblical stories to Kyrgyz hundreds of years ago when the
Silk Road was alive with trade and religion. The epic mentions that Jews (жөөт) and Tarsa came to Kokotoi's feast and probably had a common goal with Kyrgyz.
The Manas Encyclopedia also suggests that some Kyrgyz may have joined the Tarsa.^³¹
Тарса seem to have been Christians or some sort of Bible followers.

Finishing the Journey

Both Manas and Moses had fathers-in-law who gave aid during these stressful exoduses. Moses’ father-in-law, Jethro, came to visit Moses. During the visit he noticed Moses was struggling to
lead the people. The elder offered the younger leader counsel that changed Moses’ leadership style and helped the community.³²Manas, on the other hand, was struggling to build an army that could
travel back to Naaman. Manas’ father-in-law, Kaiyip, came with troops to help the Kyrgyz reclaim their ancient territory.³³

The numbers of fighting men that migrated in the exodus with Manas and Moses is also

the same. Manas moved with 600,000 soldiers:

Six-hundred thousand war-fit men

Took the road towards Naaman.³⁴

And

“No small squad for that one there waits –

Six hundred thousand added to them,

With their chieftains too they came,

Leaving behind the weak.”³⁵

Moses’ exodus to Canaan has this amazing similarity:

“And the people of Israel journeyed from Rameses to Succoth, about six
hundred thousand men on foot, besides women and children.”³⁶

And more specifically:

So all who were numbered of the children of Israel, by their fathers’
houses, from twenty years old and above, all who were able to go to war
in Israel—all who were numbered were six hundred and three
thousand five hundred and fifty.”³⁷

Comparing these migrations gives enormous validation to each narrative. If Kyrgyz descendants of Manas claim they migrated with 600,000 warriors, and Israeli brothers of Manasseh claim their ancient

migration had 600,000 fighting men. Then we have two witnesses testifying about migrations in their national histories they very likely overlapped.

Complainers

Both Moses and Manas had to deal with complainers who wanted to go back to the land of their oppression. These complainers were more satisfied with the submissive life of oppression than the risks and hardships of freedom.

“Aidarkan and Numar looked black:

“What if these heathens we don’t attack,

But return to our homes again?”

Thus they spoke, those counselors twain.

And at once that provoked a reply –

Lion Manas was angry, that’s why!

Having heard their senseless speech,

Some kind of reason he had to teach…”³⁸

Even Manas’ father, Jakyb, wanted to return:

Back to Altai to go, I’m inclined

So said Jakib, to return resigned.³⁹

Angry Manas taught reason and got his people back on track. So did Moses.
From the Israeli complainers comes the following:

“… on the fifteenth day of the second month after they departed from the
land of Egypt. Then the whole congregation of the children of Israel
complained against Moses and Aaron in the wilderness. And the children of Israel said to
them, “Oh, that we had died by the hand of the Lord in the land
of Egypt, when we sat by the pots of meat andwhen we ate bread to the
full! For you have brought us out into this wilderness to kill this
whole assembly with hunger.”⁴⁰

A further similarity, and not a small one, is that Manas and Moses both
encountered hostile kings on their exoduses: Og in the Torah and Orgo
in Manas’ Epic. The biblical account follows:

And they turned and went up by the way to Bashan. So Og
king of Bashan went out against them, he and all his people, to
battle at Edrei.... So they (Israel) defeated him, his sons, and all
his people, until there was no survivor left...⁴¹

The Manas Epic also reveals Orgo’s annihilation:

Coming to grips with lion Manas,

Khan Orgo was slaughtered thus.⁴²

I have not studied the etymology of Og and Orgo, but I did note some
interesting affinities: both battles against Og and Orgo are the
second major battle listed in each exodus. Note also that Og ruled
over Bashan and Orgo ruled over Eki Bash.^⁴³Both grassy mountainous
regions are excellent for grazing livestock. Both Og and Orgo try to impede Moses and Manas from passing to their original fatherlands. Both Kyrgyz and Israelis move on from their
victories against Og and Orgo to displace pagan foreigners, “giants,”
living in the land of their forefathers. Manas in the epic and
Manasseh’s tribe in the Bible take time to dwell in Og’s or Orgo’s land.^⁴⁴

Finally, both exodus leaders, Manas and Moses, died. Their bones were hidden
in a place where no one could find them. To date, no serious claim
has ever been made about the discovery of their tombs. The following
is a summary from the Manas Epic: Manas’ wife led a small night
expedition to bury Manas at the base of a cliff. The team covered
the hole so no one could find his grave. Manas’ wife and his
closet companions then made a false mausoleum in a separate location
to fool the people.^⁴⁵

To this day Kyrgyz don’t know where Manas was buried. They do
know his mausoleum is not his real gave. Moses’ story is
similar:

… Moses the servant of the Lord died there in the land of Moab, according to
the word of the Lord. And He buried him in a valley in the land of
Moab, opposite Beth Peor; but no one knows his grave to this day.⁴⁶

Mausoleums of great leaders dot Kyrgyzstan’s landscape, but not Manas’.

The fake mausoleum does not have his bones. Mausoleum locations of
biblical heroes are well recorded in the Bible, but Moses’ is
noticeably missing.

Conclusion about the Exodus

The two exoduses are different at many points, but our findings reveal
many “artifacts” from Moses’ ancient exodus coming
through in Manas’ more recent exodus - as if narratives from
two different cultures and eras were built on the same site. The
matches mentioned reveal a clear relationship between these two
narratives, as if they shared matching DNA. Reasons for the
relationship remain a mystery for future researchers to resolve. The
thing we have discovered is that the two narratives, pitted against
each other in an epic battle are now looking more like siblings.

This essay is not the first to compare the mysteries between the Manas
Epic and the Bible: Chingis Aitmatov, in his introduction to Ashim
Jakypbekov’s book, “Tengiri Manas,” mentions
similar mysteries and riddles in the Bible. Film producer, Bolot
Shamshiev has written articles about biblical connections to Kyrgyz
culture. And one controversial journalist would not attend the 1000
year anniversary of Manas’ epic in 1995, because he claimed
Manas was Hebrew.⁴⁷
After giving this treatise to the translation company “Sleng”
I was informed that the August 28, 2008 edition of Kutbilim
Newspaper had an article about this Manas-Manasseh topic. Historian,
Tabyldy Akerov, whom I reference in this paper, also tried to explain
why the epic and Bible have striking similarities.⁴⁸

It is my hope the mysterious links mentioned here will harmonize
divisive worldviews.

Reference

The date of this migration is still debated among Kyrgyz scholars.
Some believe the migration took place much earlier. Both sides of
the debates recognize that Kyrgyz have a history in modern
Kyrgyzstan that predates the migration from Altai. More will be
discussed later.

2
Genesis 37:2-3 (New King James Version) All Bible quotations are
from the New King James Version unless otherwise noted.

3
Genesis 37:2 (New King James Version). Author’s emphasis
added.

4
Orozbakov, Sagymbai, Manas;
translated by Walter May. Rarity Bishkek, 2004) Vol I,
6260-6266, 6292-6293, Author’s emphasis added.

5
Jung, C. G., The
Archetypes and The Collective Unconscious. (Princeton, N.J.:
Bollingen. 1981), Collected Works Vol.9 Part 1

6
Genesis 46:27 (New King James Version). Author’s emphasis
added.

7
Orozbakov Sagymbai; Manas:
Translation by Walter May (Rarity, Bishkek, 2004) Book I,
1276-1282. Author’s emphasis added. Note that some version
say Jakyb was deported with forty families, not seventy.

8
The biblical book Daniel (6:10) says Daniel (or Danyar) also wept
three times a day for Jerusalem, the land he had been torn from.

9
Orozbakov, Sagymbai; Manas;
Translation by Walter May( Rarity, Bishkek, 2004) Book I,
6381-6386 Author’s emphasis added.

10
Genesis 49:28 (New King James Version)

11
“Jacob” is often translated into “James” in
Western Christian literature and sacred texts.

12
Jacob 1:1 (or James 1:1). Author’s emphasis added.

13
Qur’an 7:159, 160 (Marmaduke Pickthall’s translation,
Istanbul, 1998). Author’s emphasis added.

14
Qur’an 2:136, (translated by Marmaduke Pickthall). Author’s
emphasis added. This creed is repeated in
Qur’an 3:84.

15
Kyrgyz Republic’s National Academy of Sciences; Manas
Encyclopedia, (Bishkek, 1995) Vol. II, p. 120

16
Genesis 37:1 (New King James Version). Author’s emphasis
added.

17
Orozbakov, Sagymbai; Manas;
Translation by Walter May (Rarity, Bishkek, 2004). book II,
405-417, 424-426 Author’s emphasis added.

18
Leviticus 25:38 (New King James Version). Author’s emphasis
added.

19
Genesis 49:1-6. Kyrgyz still have the custom of taking their
grandson as their own son. The grandson becomes the grandfather’s
youngest son and takes his name.

20
Foltz ,Richard C.; Religions
of the Silk Road, (St. Martin’s Griffin, New York,
1999) p. 15, 16

21
For more information about Afghanistan read: Parfitt, Tudor “The
Lost Tribes of Israel, the History of a Myth” (Phoenix,
2003) p. 141. For information about Japan read: Kubo, Arimasa, a
Japanese author who has researched this subject.

22
Exodus 1:8-11

23
Karalaev, Saiakbai, Manas;
Translated by Elmira Kochumkulkizi, Ph.D. Candidate in Near and
Middle Eastern Studies, University of Washington (Seattle) lines
2777-2784.

24
Exodus 1:15, 16

25
Exodus 2:1 (English Standard Version). Emphasis
added by author.

26
From a personal interview with
Dr. Khuplam, from the Kuki Tribe in Manipur, India in April
2006: Khuplam had pierced ears.
Kuki boys born circumcised are called “one with an ancient
penis”. Israel accepted the Kuki as descendants of the
biblical Jacob, from the lost tribe of Manasseh in March, 2005.
Also Almambet’s mother, Ainagul pierced his ear to verify his
Kyrgyz identity in “Manas, Kirgizski narodni epos” (Manas, the Kirgiz Popular Epic)
by Semen Lipkin. And, according to Archeologist Kubatbek Tabaldiev
the balbal stones found in Kyrgyzstan reveal carvings of male Kyrgyz
with pierced ears (Tabaldiev, The Stone Carvings at Burana Tower).

Similar to Jewish tradition about Moses’ birth.

28
Karalaev, Saiakbai, Manas;
Translated by Elmira Kochumkulkizi, Ph.D. Candidate in
Near and Middle Eastern Studies, University of Washington (Seattle)
lines 3994-4000.

29
Karalaev, Saiakbai, Manas;
Translated by Elmira Kochumkulkizi, Ph.D. Candidate in Near and
Middle Eastern Studies, University of Washington (Seattle) lines
5249-5257.

The Qur’an says Allah hid Jesus on a mountain with springs and
flocks. David also grew up in obscurity, shepherding.

Kyrgyz Academy of Sciences; Manas
Encyclopedia; Vol. II, p. 270.

Numbers 10:29 and Exodus 18

Orozbakov, Sagymbai, Manas;
Translated by Walter May (Rarity, Bishkek, 2004) Vol. II,
661-664

Orozbakov, Sagymbai; Manas;
Translation by Walter May (Rarity, Bishkek, 2004) Vol. II, 709-710.
Emphasis added by author.

35
Orozbakov, Sagymbai; Manas;
Translation by Walter May(Rarity, Bishkek, 2004). Book II,
952-955 Author’s emphasis added.

36
Exodus 12:37 (English Standard Version). Author’s emphasis
added.

37
Numbers 1:45, 46 (New King James Version)

38
Orozbakov, Sagymbai; Manas;
Translation by Walter May (Rarity, Bishkek, 2004) Vol. II,
1009-1016

39
Orozbakov, Sagymbai; Manas;
Translated by Walter May Vol. II, 6439, 6440

40
Exodus 16:1-3 (New King James Version). Author’s emphasis
added.

41
Numbers 21:33-35 (New King James Version). Author’s emphasis
added.

42
Orozbakov, Sagymbai; Manas; Translated by Walter May (Rarity, Bishkek, 2004) Vol. II, 2873,
2874. Author’s emphasis added.

43
Manas Encyclopedia, (Bishkek, 1995) Vol. II, p. 361

44
Deuteronomy 3:1-13 & Orozbakov Vol II, 3072-3083

45
Jakypbek, Ashim “Tengiri Manas” p. 525-526, and Jakiev, Beksultan “Manas
Kyrgyzdardyn Baatirdyk Epocu” p. 220

46
Deuteronomy 34:5-12

47
Stoloitsa Newspaper, “Why Are You Celebrating the 1000 Anniversary of the Hebrew, Manas?”
by Janybek Janyzak, 1995

48
Akerov, Tabyldy; Kutbilim Gazeta, August 28, 2008; p. 13

2011-03-17T17:42:00.000+06:00

Жакшы mix экен
http://soundcloud.com/mb10/copy-1

2011-03-17T15:34:00.000+06:00

Аюб Пайгамбардын Китеби

2011-03-17T13:38:00.000+06:00

Рысбек, 2000

Тушоо кесүү

Тушоосу кесилгенден көп жыл өткөн соң, баланын терс кыялы ого бетер оркоюп көрүнүп, жүргөн-турганы бузулгандан бузулуп баратканы тууган-туушкандарынын тынчын ала баштады. Эл "тушоосун ким кести эле?" деп көп сурай турган болду. Тушоо кескен ким экени билинген соң, баланын мүнөзү эмнеге мынча жаман болуп кеткенин баары түшүндү. Көп жыл мурун жарышта биринчи келип, тушоону кескен бала өзү жеткен тентек болчу. Эми бул да ошону жазбай тартып калыптыр.

Баланын ата-энеси эмне кыларын билбеди. Уулу туугандарын боз ала кыла турган болду. Акыры агасы бир кезде таанышкан, өзү айылдын чет жакасында турган аксакалга иштин жайын айтып, андан кеңеш сурамакчы болду. Ал башкаларга окшоп акчанын артынан түшүп, мансапкордукка жулунган адамдардан эмес эле. Коюн кайтарып, үй артындагы бакчасын карап, эл катары тиричилигине каниет кылчу. "Аттуу-баштуу" кишилердин аягы түгөнбөгөн чогулуштары менен чоң-чоң ишкерлердин улам көбөйгөн байлыгынан алыс жерде өзүнө керектүүнүн баары колунда бар адам эле.

Карыя жаңы эле атынын тушоосун чечип, аны мал сарайга жетелеп баратканда, баланын агасы келип калды. Экөө үйгө чайга киришти. Алар отуруп, кеп башталып калса да, аттын жиби аксакалдын колунан түшпөдү. Иштин чоо-жайын уккан соң, дароо жооп бербей, колундагы жипти карап бир топ отурду. Андан кийин ойногонсуп, аны айланта баштады. Бир аздан соң, башын көтөрүп, эмне үчүн наристенин атасы тушоону тиги балага кестиргенин сурап калды.

— Ал жарышта биринчи келген да, — деди баланын агасы.

— Кайсы жарышта? — деди аксакал.

— Тушоо кесүү тоюндагы.

— Балаңардын тушоосун элде жок тентекке кестиргенинер кандай?

— Биз, кыргыздар, балабыз алгачкы кадам шилтегенден кийин, жарышта биринчи келген адамдай күчтүү, күлүк болушун тилейт эмеспизби, — деди агасы.

— Ооба, — деди акылман карыя, — биз, кыргыздар, балдарыбыз жыгылбаса экен..., тозокко түшпөсө экен деп тилек кылабыз. Анда эмне үчүн силер тентектиги аттын кашкасындай көрүнүп турган балага бычак сунуп, балаңардын тушоосун кестирдиңер?

Анан бир аз тунжурай түштү да кайра сөзүн улантты:

— Баланын тушоосун кескенди тартып каларын унутуп калдыңар беле? Эми баланын терс кыялынын тушоосунан бошонушу керек. Демек, тушоосу кайра кесилиши керек.

— Кантип?—деди баланын агасы башын көтөрө карыянын көзүн тиктеп.

— Балаңардын эч кимге баш бербей, жаман иштерге тез баргандыгынын себеби, анын тушоосун күчтүү, шамдагай жана тентек бала кескендигинен. Силер анын тушоосун эң бай адамга кестирсеңер деле болмок. Анда балаңар жеткен амалкөй, ач көз да болуп чыкмак. Же сыртынан динчил болумуш болгон бирөөгө кестирсенер, бала өзүң такыбаа эсептеген текебер адам болуп калмак, — деди аксакал.

— Анда ким аны ушул тушоонун тузагынан бошото алат?

Аксакал бир топко унчукпай турду да, анан оюн ачыкка чыгарды:

— Адамды адам, рухту рух бошотот.

Кайрадан жымжырттык өкүм сүрдү. Баланын агасы чыдабай:

— Эмне, баланын атасы мечитке барып, уулу жаман кыялынан арылгыча куран окушу керекпи? — деди.

Карыя:

— Диний эрежелер адамды мурдагыдан бетер тушап салат. Бул балаңарды биздин динчил коншуларыбызга окшотуп коёт. Мен өзүм кыргызмын, аларга окшогум келбейт. Диний эрежелердин адамдын жанын эркин кылчу даремети жок.

Баланын агасы жооп кайтарбады. Далай убакыт караңгы түшүнүккө камалып келген ал эч нерсени түшүнө албады.

Ошондо карыя мындай деди:

— Силер балаңардын Кудайдын бейишине чыгышын каалайсыңар да, ыраспы? Андай болсо, балаңарды тушоосунан Кудайдын руху бошотушу керек.

Баланын агасынын көздөрү кайрадан аксакалдын көзүнө тигилди: — Кантип? — деди ал, — Кудайдын деми кантип тушоону кесет?

— Сен агаңдын баласын ойлосоң, бул суроонун жообун өзүң табышың керек. Эгерде таппасаң, анда иниң тозоктун отуну болуудан башкага жарабайт, — деп жооп берди карыя аттын тушоосун колунан чыгарбай. — Кудайдын деми кантип тушоону кесет? Бул суроону ар бир кыргыз өзүнө берип көрүшү керек. Кудайдын руху бошотмоюн, кыргыз эли азыр аны тушап турган бардык каргыштарга тушалган тейинде кала берет.

Бул сөзгө баланын агасы абдан кызыгып калды. Буга чейин ал бир чакан дүкөн ачмакчы болуп, уруксат алыш үчүн жүздөгөн доллар сарптаган. Бир эле чиновникке канча берди. Эптеп уруксаат алып, дүкөнүн эми эле кура баштаганда, жумушчусу аны алдап жүз элүү долларын алып, анысы аз келгенсип сатып алып койгон курулуш материалдарын да уурдап кетти. Дүкөн ачылганда, мафия менен салыкчылар келип, дагы шыпырып алышты. Ошентип баарынан кол жууп, карызга батып, дүкөнүн сатууга аргасыз болду. Мунун баары ага далай азап жедирип, башына көп кайгыны үйгөн болчу. Бирок мындан да көп күйгөнү — өз эли менен азыркы адамдардын рухий абалы эле. Ушундан улам ал аксакалдан элди тушаган каргыштар дегениңиз эмне деп сурады.

— Кыргызстанды, кыргыздын улуттук мүнөзүн талкалап

жаткан каргыштарды сен өзүң деле жакшы билесин. Булар: коррупция, уурулук, алдамчылык, текебердик, менменсинүү, зордук, аягы суюктук, паракорлук, аракечтик, бангилик, жек корүү, кекчилдик, алып сатарлык, акчаны сүйүүчүлүк жана тартипсиздик. Биз ошондой эле алып-сатарлык, өндүрүштүн төмөндөшү, жумушсуздук, ар кандай диндерге жамынып алып, кыянаттык кылуу, айлана-чөйрөнү булгоо деген да каргыштар менен байланганбыз. Бизди тушаган ушулар. Алардын айынан биз Кудай алдында эч нерсеге жарабай жатабыз, —деди карыя ойлуу.

Кунт коюу менен кызыгып угуп калган берки, карыяны кечке карап туруп:

— Анда Кыргызстандын тушоосун мурда ким кести болду экен? — деди.

— Бул ой башка келбептир, — деди аксакал күлүп. Бирок суроо анын акылына тереңдеген сайын жүзүндөгү жылмаюсу өчтү, —Балким элибиз, балага окшоп, жаңы бутуна турган мезгилде анын тушоосун тээ байыркы баскынчылардын бири кескендир, балким Азерети Али кескендир, а балким Лениндир. Алардын баары бизди карай кайсы бир байге алыш үчүн же бизди ээлегенге чуркап келгендей өңдөнөт. Ошолор тушообузду кесип, алардын бирөөсүн тартып калганбыз го, — деди аксакал, өзү да кызыгып кетип. Анан кайра терең ойго чөмүлүдү, баланын агасы да бир топко үн каткан жок.

Акыры карыя Кыргызстандын тушоосун тээ илгери бөтөн жактан келген бир күч кессе керек деген ойго токтолду. Дал ушул себептүү кыргыз элинин жан дүйнөсүнө кыргыз табиятына дегеле жат көп нерсе кирген экен. Ал илгерки баскынчылардын кимисинин мүнөзү азыр кыргыз элин байлап турган каргыштарга окшош болгонун табыш керек деген тыянакка келди.

Бирок баланын агасынын жүрөгүн өйүп жаткан суроо бул эмес эле. — Эң маанилүү маселе, өз мүнөзү менен элибизге терс таасирин тийгизген баскынчыны табуу эмес. Башкысы, канткенде Кудайдын деми Кыргызстанды тушоосунан бошото алат, ошону табуу, — деди ал.

Карыя да эң эле орчундуусу ушул экенине кошулду.

— Элибиз канчалык чет жактык баскынчыларга байланган бойдон калса, ошончолук ал кыйрагандан кыйрай берет. Биз Кудайдын демин таап, элибиздин тушоосун кайра кесишин андан сурашыбыз керек, — деди карыя. Алар Кудайдын демин табалы жана ушул эң маанилүү суроого жооп издейли деп макулдашышты. Баланын агасы кеткен соң, аксакал колундагы тушоосун жерге таштады. Эми анын көңүлүндө өз эли үчүн жаңы үмүт пайда болду. Ал кыргыздын тагдырын байлаган тушоо тээ илгери эле кесилиши керек экенин билип, Кудайдын руху аларга чыныгы эркиндик берүү үчүн али да күтүп жатканын сезди.

2011-03-16T14:27:00.000+06:00

Кыргыз Ордо менен маектешүү:
http://www.kg-ordo.net/ru/bizdiki/kizik-adamdar-richard-chiuitt

2011-03-15T22:08:00.000+06:00

Иса пайгамбар, "Эй, эки жүздүүлөр, көк менен жердин кубулушун ажырата билесиңер, ал эме азыркы убактын кандай экенин кантип ажырата билбейсиңер! - деди

2011-03-05T21:30:00.003+06:00

Кыргызым, ак калпак күнүңөр менен куттуктайм. Азыркы муун мурдагылардай калпактын сырларын четке какпасын – Кыргыздар өз ордуна чыгып, бөлүнгөн диндерди бириктирсин. Ар дайым башыңардан ак калпак түшпөсүн. Оомийин!

2011-03-05T11:10:00.001+06:00

Кыргыздар башка элдерге таянганы менен байыркы Исрайылдыктардай жаңылбасын.
http://ht.ly/48oAw

2011-03-05T10:33:00.002+06:00

тилинен арылган адам тактык
билими болбогон адам балпык
ушуларды оңдогон баарынан артык

2011-03-05T10:32:00.003+06:00

дининен ажыраган - каапыр
дилинен ажыраган - мусаапыр
элинен ажыраган - бакыр
ушуларды оңдогон - баатыр

2011-03-03T06:38:00.000+06:00

Көрүнбөгөн теңирдин күчтүү колу кыргыздардын арасында көрүнөт!
Кудайга шүгүр.

2011-02-19T10:19:00.000+06:00

Russian translation of Fredrick Starr's awesome article:
http://ru.trend.az/news/politics/1637454.html

2011-02-15T22:39:00.000+06:00

I'm having trouble with what I perceive as a bias in the social sciences among Central Asian academics and historians. Not the first time...
http://www.nytimes.com/2011/02/08/science/08tier.html

2011-02-11T11:47:00.000+06:00

Three images terrify:

1. A person falling away from kindness into hell's void.
2. A parent burying their child, then living with a void.
3. A sterile orphanage with babies crying into the void.

2011-02-04T08:27:00.000+06:00

Эл аралык коомунда кыргыздардын милдети барбы? Бар болсо, эмне деп эсептейсиздер?

"Кичине иште ишенимдүү болгон киши, чоң иште да ишенимдүү болот. Кичини иште ишенимдүү болбогон киши, чоң иште да ишенимдүү боло албайт." (Иса)

2011-02-04T08:16:00.000+06:00

A tribute to Mother Teresa

happiness:

She didn't have Shakira's moves or Rihanna's sex appeal.
She wasn't rich, powerful, or positioned.
But she shook, and she glowed
invested heavily in earth's depleting resources.

"Spread love everywhere you go. Let no one ever come to you without leaving happier."
Mother Teresa

2011-01-31T17:48:00.005+06:00

Enjoyed this video by a Native American elder.

2011-01-30T21:10:00.000+06:00

War: a black hole pulling amazing lives from distant spheres into its ultimate darkness.

2011-01-29T07:45:00.002+06:00

Did anyone cry for the Kyrgyz? If so, did anyone hear?

2011-01-28T15:23:00.000+06:00

Исламга чейин Християнчылык болгон. Християнчылыкка чейин Жөөттүгү болгон. Жөөттүгүнө чейин Теңирчилик болгон. Өзөгү өлбөсө дарак өлбөйт.

2011-01-27T15:04:00.000+06:00

Really liked the religious diversity promoted in this article. Central Asia does have this greatness flowing in the blood.

2011-01-27T15:02:00.000+06:00

«Бир кишинин жүзүм багында анжыр дарагы болот. Ал келип, андан мөмө издеп, таппай коёт. Ошондо ал бакчыга: “Мен үч жылдан бери келип, ушул анжыр дарактан мөмө издеп, таба алган жокмун. Аны кыйып ташта, бекер эле жерди ээлеп турат”, – дейт. Бирок жүзүмчү мындай деп жооп берет: “Кожоюн, быйылча аны коё тур. Мен анын тегерегин казып, кык төгөйүн. Мүмкүн, ал кийинки жылы мөмө берер. Эгерде бербесе, кыйдырып саласың”» деген үлгү-насаат аңгемени айтты Иса.
2010 жылында, Апрел айында кыдыр ак үйгө келип, мөмө издеп, таппай койгон. Июн айында Ошко барып мөмөсүздүгүнөн кожоюндун кыжыры кайнаган окшойт. Үч күндөн кийин бакчылардын бири кожого кайырылып, “Кожоюн, быйылча коё тур. Мүмкүн, ал кийинки жылы мөмө берер. Эгерде бербесе, кыйдырып саласың” деп өтүнгөн окшойт. Теңир макыл болуп бизге дагы бир аз убакыт берген дейм.

2011-01-26T12:01:00.002+06:00

Staying with my 2011 theme: understanding what makes the Almighty tick and then click "sync"

Decided to revisit a nasty English word, "Repent".

Trying not to gag on the religious stench, I examined it from different angles, like one of those antiques that might not be worth saving. I imagined it young, fresh off the shelf, advising humanity to lay down stupidity and embrace humility.

Ignore another trend? Couldn't hurt. Pushed apply. Repent enacted. My settings changed.

Sorrow was immediate. And yes, suppressed guilt... acknowledging the asshole in me. Then a tangible cleansing. I loved it. A reorientation: a new confidence.

I'll bare the stench and take this ol' gem on the journey.

2011-01-10T10:38:00.000+06:00

Sheriné:
a festive circle of friends. Staying consistent with the origin, true sherinés exclude foreign forms, including foreign alcohol, welcoming Kyrgyz bozo*, kymys**, etc.
* an unfiltered ale
** a malty shake

2011-01-10T07:33:00.006+06:00

Gridlocked at the intersection of Kyrgyz spirituality and Divine humaneness

A few years ago two Kyrgyz men, who enjoy my odd scriptural Kyrgyz life-mix, invited me to their sheriné (a circle of friends). I still haven't left their circle.

Last night one friend started a unique form of what the Judaeo-Christian world would call "prophetic" and Kyrgyz-sufis would consider "seeing". Very inspired.

Through the night the sacred seemed to revel in the laughing, feasting, and socializing. The Creator's O2.

I woke up this morning wrapped in wonderment, thanking God for letting me hitch a ride on a caravan that is routinely broadsided by the miraculous.

2011-01-10T06:57:00.000+06:00

Day after day the brutal cold locks its grip on the people, extracting finances, taking lives. But this too will pass.

2011-01-10T06:52:00.001+06:00

FOREVER TOGETHER:
If the one who fashioned romance is himself romantic, wouldn't the invitation to eternally unite depict a love bash more than a holy mass?

2011-01-10T06:34:00.000+06:00

Lovin' Kyrgyzstan, where sufi Muslims and nestorian Christians once lived harmoniously among rumors of lost Israeli tribes.

2010-12-29T08:01:00.000+06:00

Бул пайгамбардын жарыялоосу июндун окуясына тийешлүү дейм.

1 Бабыл тууралуу Амос уулу Ышайанын пайгамбарчылыгы:
2 «Токою жок тоонун үстүндө туу көтөргүлө, катуу кыйкыргыла. Аларга кол булгагыла, алар төрөлөрдүн дарбазаларына киришсин.
3 Мен Өзүмдүн тандалгандарыма буйрук берип, Өзүмдүн бүт каарымды төгүш үчүн, Менин улуулугума кубанып жаткан күчтүүлөрүмдү чакырдым».
4 Тоолордон чыккан ызы-чуу көп сандаган элдин, падышачылыктардын жана чогулган элдердин козголоңдуу ызы-чуусуна окшош. Эң Жогорку Теңир согуш аскерлерин карап турат.
5 Бүт жерди кыйратыш үчүн, эң алыскы өлкөлөрдөн, асмандын эң четинен Теңир жана Анын каарынын куралы келе жатат.
6 Ыйлагыла, анткени Теңирдин күнү жакын калды, ал Кудуреттүүнүн кыйратуучу күчү катарында келе жатат!
7 Ошондуктан бардыгынын колдору шалдайды, бардык адамдардын жүрөгү суу жүрөк болуп калды.
8 Алардын үрөйү учуп, калтырап, онтоп жатышат, төрөп жаткан аялдай кыйналып жатышат, бири-бирин таң калуу менен карашат, жүздөрү оттой жанат.
9 Мына, жерди чөлгө айлантыш үчүн, андагы күнөөкөрлөрдү кырыш үчүн, ачууга, жалындаган каарга толгон Теңирдин ырайымсыз күнү келе жатат.
10 Асмандагы жылдыздар, топ жылдыздар өз жарыгын бербей калат, күн чыгары менен өчөт, ай өз жарыгын чачпай калат.
11 «Мен дүйнөнү жаман иштери үчүн, мыйзамсыздарды мыйзамсыздыктары үчүн жазалайм. Текеберлердин акылдуусунганын токтотом, эзүүчүлөрдүн менменсингендигин басам.
12 Адамдарды таза алтындан кымбат кылам, эркектерди Опирдин таза алтынынан кымбат кылам.
13 Ал үчүн асманды солкулдатам, жер Эң Жогорку Теңирдин ачуусунан Анын каары жалындаган күнү ордунан жылат».
14 Ошондо ар бир адам аңчыдан качкан жейрендей жана ээси таштап кеткен койлордой болуп өз элине кайрылат, ар бир адам өз жерине качып барат.
15 Бирок колго түшкөн адам жебеге сайылат, кармалган адам кылычтан өлөт.
16 Алардын көз алдында наристелерин өлтүрүшөт, үйлөрүн талап-тоношот, аялдарынын абийирин төгүшөт.
17 «Мына, Мен аларга каршы күмүштү баалабаган, алтынга кызыкпаган мадайлыктарды көтөрөм».
18 Алардын жаалары уландарды өлтүрөт, боюнда бар аялдарды аябайт. Алардын көздөрү жаш балдарга боор оорубайт.
19 Ошентип, падышачылыктардын көркү, каздимдердин сыймыгы болгон Бабылды Кудай Содом менен Амордой кылып кулатат.
20 Ал жерге эч ким эч качан көчүп барбайт, ал жерде түбөлүккө эч ким жашабайт. Ал жерге аравиялык адам чатырын тикпейт, ал жерге койчулар койлорун жайышпайт.
21 Бирок ал жерде чөл жырткычтары жашайт, алардын үйлөрүнө үкүлөр толот, төө куштар уя салышат, жапайы текелер секирип жүрөт.
22 Алардын падыша сарайларында чөөлөр, көңүл ачуучу үйлөрүндө карышкырлар улуйт.

2010-12-13T12:50:00.000+06:00

Макалам кайра чыга баштады.

2010-12-13T12:43:00.005+06:00

”Кыргыздар адашкан жолдогу улуттай”

25.01.10 10:20

Ричард Хевитт: ”Кыргыздар адашкан жолдогу улуттай”

Кыргызстанга 94-жылдан бери байма-бай келип-кетип жашагандыктан Ричард Хевитт мырза кыргыз тилин түш жоруй турган деңгээлде билет. Жашы 44тө. Бул жактагы достору аны Ричард эмес, Рысбек дешет. Буга өзү да абдан ыраазы. Ал өзүн Теңирдин кудурети «мени Алатоого ыйык милдет менен алып келди» деп санайт экен. Маек жүрүшүндө анын пикирин толук ачууга аракет жасадык, бирок канчалык деңгээлде – аны окурман журту сынасын. А дегенде кепти Р.Хевитти эң жакындан билген Марс Бусурманкуловго сөз бердим.

МАРС БУСУРМАНКУЛОВ:
– Рысбек байке өлкөбүзгө биринчи жолу келгенден бери таанышпыз. Кесиби – агроном. Өзүңөр билесиңер, Нарында жашылча жемиш өспөйт, витамин жетишсиз. А муну Рысбек байке адегенде эле сураштырып, эмнеге экенине таңгалыптыр. Атам Бусурманкул Нарында эң кыйын багбандардын бири болгондуктан, климатка карабай помидор, бадыраң өстүргөндөрдүн бири. Ошондон улам бу киши да Америкадан келип, биринчеле биздин босогобузду аттаган. Океандын ары жагынан Нарын климатына ылайык үрөндөрүн ала келип, жергиликтүүлөргө айылчарбалыкты үйрөтө баштады. Жыйынтык кийинки жылы эле көзгө көрүнүп, эл жапырт бойдон жашылча жемиш өстүргөнгө өттү.

О.Шакир: – Ричард мырза, кесибиң агроном болсо да эмнеден улам кыргыз маданияты менен тарыхына кызыгып калдың?

– Кесибим зоотехник, бирок бул жакта агроном катары 94-жылы Айылчарба институтунда мугалимдик кесип менен эмгектендим. Көп өтпөй жаштардын билимге болгон ыкшоолугун көрүп, грант негизинде Нарынга барып дыйкандар менен иштешүүнү кааладым. Мен Кыргызстанга келгенге чейин 16 жашыман тарта диний китептерге («Тоорат», «Инжил», “Забур” ж.б…) кызыгып жүрчүмүн. Өзүм башынан чиркөө же мечитке сыйынган киши эмесмин. Болгону ыйык китептерге кызыкканым эле болбосо, эчбир динге өкүл эмесмин. Кайс бир динге чокунуп кеткеним жок. Диний китептерге кызыгуум абыдан терең болгону менен Иса пайгамбар сыяктуу адегенде динчилдерге каршы көзкараш тутчумун. Себеби, эчкачан эки жүздүү дин өкүлү болгум келбейт. Бул жакка келгенден тарта кыргыз элинен эмнени байкадым? Улуу пайгамбарлар Ибраим, Нух, Муса, Искак, Жакып сыяктуу турмуш кечирген эл экенсиңер. Себеби, бул пайгамбарлардын бардыгы чабан болуп, алачыкта жашаган. Жана Чыгыш тарапка сыйынып, мазарларга барып курмандык чалган. Анан силерде кудай конок, кыдыр даарып деген түшүнүктөр бар. Салт-санааңар да ыйык пайгамбарлардыкы сыяктуу. Ушундан улам ыйык жазууларга турмушуңарды көбүрөк салыштыра баштадым. Жогоруда айтылган пайгамбарлар турмушун мурдагыдан терең окууга өттүм. Бир сапар Долон ашуусунан бейтааныш адамдын бозүйүнөн кымыз ичип калсам, кожоюн «Манас» эпосу жөнүндө айтып калды. «Манастын атасы ким, билесиңби?» дегенинен, «Жок, билбейм» дедим. Анан ал «Жакып» дебеспи. Мен мындайды күткөн эмесмин. Эсиме шак эле Жакып пайгамбар келди. Кийин үйүмө барганда (Бишкекке) «Тооратты» дагы бир сыйра окусам, Жакып пайгамбардын он биринчи баласы – Жусуп, Жусуптун тун баласы Манасе, (биздин англис тилинде ушундай окулат. Р.Х.) а Ыйык китепте Манасенин атасы Жусуп, Жусуптун атасы Жакып деп жазылат. Демек, ыйык китептерде жазылгандан бираз эле айырмасы – Манас Жакыптын уулу. Кыргызда бирок Манасе эмес, Манас. А «Тооратта» Манасе мындан 3, 5 миң жыл мурун жашап өткөн чоң элдин атасы. 2700 жыл мурун анын тукуму теңирден тескери кеткендиктен – Теңир ачууланып, Ашуур падыша аларга каршы күч жиберип, туш-тушка тараткан деп жазылат ыйык китептерде. Кийин Манастын уулу Чыгыш тарапта (Иран же Самаркантта. Р.Х.) туткундалган. Ушул жерден эскерте кетейин, бул боюнча кийин абыдан катуу талаштар болушу мүмкүн.

– Ричард, сөзүңө аралжы, сен жөөттөрдүн тукумунан эмессиңби? Болбосо, сага Манасты изилдегендин эмне анчалык кызыгы бар?

– Голливудга жакын чоңойгонум менен еврей эмесмин. Албетте, еврей досторум толтура. Алардын көп эле майрамдарына катышчумун, бирок алар мени каапыр деп эсептегендей бу жакта силердин араңардагы каапырмын.

– Жеке мени Кыргызстанга келип элибиздин каада-салт, маданият, тарыхына кызыгып жүргөнүң чочулатат. Ошондуктан сени менен көптөн бери маектешүүгө кызыктым эле. Себеби, бүгүн өлкөбүздү көшөгө артынан башкаргысы келген сырткы күчтөр жок эмес. Эгер андай эле илимдеги улуу жолду тандап Алатоо жергесине келген болсоң, ымандай сырыңды төк. Албетте, башкы максатың эмнеде экенин убакыт көрсөтөр, ага чейин мен да сенин илимиңе толук аралашууга макулсуңбу?

– Макулмун. Албетте, сен экөөбүз бирибизге-бирибиз көмөктөшсөк, жакшы болбойбу. Эгер мен байып кетүүнү көздөсөм, өзүм жыйнаган бул маалыматтарды силерге эмес, еврейлерге же христиандарга эбак карматмакмын же бир китеп чыгармакмын. Ал китеп еврейлер арасында тез эле сатылмак. Еврейлер азыр Жусуптун урууларын издеп жүргөндүр. Бирок мен жыйнаган маалыматтар байлык үчүн эмес, жеке өзүмө анан силерге керек. Өзүңөр бирок ыйык жазуулардагы улуу кыргыз эли жөнүндөгү маалыматтарды четке кагып келатасыңар. Силер өзүңөрдү өзүңөр баалабаган эл экениңерди туйдум. Ал эми мага окшоп кызыккандарга же баптист, же еврей деп чочулоо менен карайсыңар. Силер мусулман эл катары Аллахка, анын арбир сөзү менен пайгамбарларына, анан периштелерге, о.э. кыямат күнгө ишенебиз дейсиңер, туурабы? Бирок толук аткарбаганыңарга абыдан таңгалам.

– Эгер сен элибиздин тарыхынан терең маалымат алган болсоң, кыргыз негизи түпкүлүгүндө мусулман элдеринен эмес.

– Туура.

– Кыргыз өзү оома калк экенин байкадыңбы?

– Ооба…

– Демек, башын айландырса болот деп жүрбө?

– Менде андай жаман ой жок… Мен эчкимди башка динге тартпайм, максатым – кыргыздар байыркы бабаларын тереңден тааныса дейм. Даа бир нерсе: Бул ыйык китепте Жакып турат, Манас турат. Арийне, Жусуп пайгамбардын тукуму кайдан экенин билбейсиңер. – «Тоораттагы» Жакып уулу Манасе кайда? – деп силерден сурагым келет…
18 жылдан бери өз эгемендигибизге жеттик деп жүрөсүңөр, бирок ушуга чейин «Манас» эпосун баалабай келатканыңарга түшүнбөйм. Силер «Манасты» эпос жана жомок катары санайсыңар. Бирок анда терең илимдин да негизи жатат. Өзүмдүн ушуга чейинки көзкарашымда: кыргыздарды пайгамбар элдин тукуму деп эсептейм. Мен өзүм Кудайга ишенем, бирок эчбир динди тутпаймын. Ошентсе да бардык диндерди сыйлайм.

– Мынабул турган китепти кыргыз тилинде түшүндүрө кетчи.

– «Жоголгон он уруу» аттуу бу китепте Жакыптын он уруусу болуп, бирок ону тең жоголуп кеткени жазылган. Ушул он уруу Жусуп пайгамбарга камтылат, а калган экөө жөөттөргө.

– Ричард мырза, бул китептеги маалымат боюнча кийин өзүнчө маек куралы. Азырынча, китептеги негизги мааниге токтоло кетсең.

– Жусуптун, Манасенин, Ибраимдин тукумдары кайра Теңирге кайтып келиши керек. Келгенден кийин Машаяк келет деген ишеним бар еврейлерде.
Жусуп пайгамбардын жоголгон урууларын бүгүнкүгө чейин издеп жүргөндөр бар. Бул боюнча Индияга барсам, жапондуктар дагы Израиль тараптан таралганбыз деп жаза баштады. Мына ошолордун бири мынабул жазуучу Арымасул Кубо. Бу киши менен азыр тыгыз байланыштамын, өзү мыкты илимпоз.

– Биздин түбүбүздү эмнеден улам Израиль, Индияга байланыштырып жүрөсүң?

– Тибеттен ары Индияда Бормандын чегарасында куки деген эл жашайт. Алар өздөрүн Манасенин тукумдарынанбыз же Бакайдын балдарыбыз деп санайт. Алардын аксакалы Доктор Коплин менен үч күнү сүйлөшсөм, «биздин Манас Жусуптун баласы. Биз да пайгамбар тукумунан болушубуз керек» дейт. О.э. бул аксакал улам-улам «Бакай, Бакай» дегенинен «Бакай ким?» десем, «Аксакалдарыбыздын эң жогорку сыйлуусу же Теңир» дейт. Аларда бул боюнча санжыра, уламыштар, ырым-жырымдар сыйынуулар да бар болуп чыкты. Аксакал: «илгери душмандарыбыздан качып, чоң Кызыл-Суудан өткөнбүз» дейт. А Муса пайгамбардын «Тооратында» Кызыл-Деңиз деп айтылат. Ж.б.у.с. да уламыштар бар.

– Ричард мырза, учурда Кыргызстан жарандыгын алалбай жүрөсүң, анын сага эмне кереги бар? Же чындап эле түбөлүккө кыргызстандык болуп калууну чечтиңби?

– Ооба, мен Америкада жашаган атамдан бул боюнча макулдугу менен батасын алып, биротоло Алатоодо калууну чечтим. Бирок баары Жараткандын эрки менен эмеспи, тагдыр жазганын көрөбүз да…

– Атаң канча жашта?

– Туура 80ге чыкса да, демдүү-күчтүү. Авто-унаасын өзү айдайт.

– Кандай күч сени Кыргызстанга тартып турат?

– Теңир мени ушул жакка чакырып туруп алды. Калифорнияга анда-санда албетте барып турармын. Эмнегедир эле ой-мүдөөм Америкага караганда бул жакка көбүрөөк жакындай туюлат. Албетте, Калифорнияда Кыргызтанга караганда жыргалчылык. Эли бакубат жашоого жетип, мени менен чогуу өскөн досторум абыдан эле күтүрөгөн байлыкка ээ болсо да мени бул жактын жашоосу канааттандырат. Тескерисинче, мен Кыргызстандан өтө зор байлыкка жеттим. Алар менин досторум, тааныштарым жана өзүмдү кызыктырган маалыматтар. Тилиңерди үйрөнгөнүм – менин рух байлыгым болду.

– Өзүңдүн үйбүлөң кайда азыр?

– Бу жакта. Кыргызстан мага эле эмес, үйбүлөмө жаккандыктан орун-очок алып калдык.

– Учурдагы кыргыз элинин башкы кемчилиги эмнеде деп ойлойсуң?

– Кыргыздар мурунку күнөөлөрүн моюнга алып, улут катары өзүн таанып жашашы керек деп ойлойм. Мунүчүн кыргыз эли байыркы бабалардын Теңир жолуна кайтышы керек. Силер азыр көрүнгөн элди ээрчип, адашкан жолдогу улут сыяктуу туюласыңар мага.

– Кыргыздын байыркы дини теңирчилик дегендерге кошуласыңбы?

– Менин көзкарашымда силердин диниңер жаңы эмес, эң байыркы. Бирок ошол өз түшүнүгүңөрдөн алыстап кеткенсиңер. Мен Теңирге сыйынгандыктан Теңирчиликке жакынмын, бирок ага караганда кыргыз ата-бабалардын байыркы ишенимдери мени өзүнө көбүрөк тартат. Себеби, Теңирчилик азыр жаңыдан өсө баштагандыктан аркандай багытта өнүгүшү мүмкүн. Эгер ал бул тарапка өссө, мен аны менен макулмун. Тигил тарапка (азыркы америкалык индеецтердикиндей) багыт алса, мен ага кошулалбайм. Бул тарапка дегеним, кыргыз ата-бабаларынын байыркы ишенимдери. Албетте, биздин динибиз Теңирчилик деп дароо көтөрүп чыгуу кыйынга турат. Аркандай диний кагылышуулар чыгып кетиши мүмкүн. Ошондой болсо да, мындан көп чочулабаганыңар оң. Андай диний карама-каршылыктардан качыш үчүн кыргыз эли Теңирчилик боюнча жалпы бир түшүнүккө келиши керек. Кыргыз өз динине кайтуу менен – өзүнүн байыркылыгын тааныйт. Менимче, силердин улут өзүн-өзү таануудан чочулай турган жерде эмес.
Бозүйдөгүлөр өз динин сатпасын
Теңир тоодогулар өз дилин сактасын – деген ой “Бозүй” китебимде жазылып турат.

– Илимий далилдериңдин баарын ыйык китептерден алыпсың, бирок «Манас» эпосунун өзүндө ошол чаар китептеги далилдерге шайкеш мисалдарың барбы?

– Толтура. Санап отурсаң, түгөнбөйт. Мен бул боюнча өзүмдүн салыштырууларымды өз колуңа бердим, аны гезитиңдин кийинки санында жалпы окурмандарга тааныштырып көр. Менимче, эчбир кургак далил болбойт деп ойлойм.

– Ооба, өзүбүздүн Манас илимин изилдөөчүлөрдөн айырмаланып, сенин эмгегиңде таптакыр жаңы маалыматтар толтура үчүн табылгаларың айрым кыргыздарды ыраазы кылып, айрымдарына чоң кубаныч болууда.

– Мен дайыма айтып келем, ыйык жазуулардагы Манас боюнча маалыматтарды калпып алып, ага терең илимдин көзкарашы менен мамиле жасалыш керек. Себеби, мынчалык дал келүүлөр кокусунан эмес. Манас боюнча буга чейин жеткиликтүү изилдөө жүргүзбөгөнүңөрдүн бир жагы – ыйык китептерге терең үңүлгөн эмессиңер. Мага чейин дагы бирөө четтен келип, сиздерге бир сырдуу китепти ачты.

– Ким?

– Алманбет.

– Ричард мырза, чынында буга чейин Манас илимин «изилдеп» академик, доктор, профессор болгондор толтура. Бирок алардын бири да сен көргөн булактын көзүн ачышкан эмес. А түгүл Манасты жараткан Сагынбай, Саякбайга мамлекеттик наамы бар илимпоздорго жасалган сый да буюрбады. Өзүң байкагандырсың, ушуга чейин бул эки залкардын ысымы коюлган маданий жай же укмуштуу эстелик да жок. Манастын урпагы кыргыз тилине зор эмгек кылган Юдахиндин кадырына жетпегендей эле кыргыз эми сенин да кадырыңа жетпейбиз. Тескерисинче, Манасты мынча терең изилдегениңдин «акысына» жемесине деле кабылышың мүмкүн. Мунун баарына дайырсыңбы?

– Чубактын Алманбетке кылган кылыгындайбы? Даярмын. Чубак өзү баатыр болгон. Түпкүлүгүндө чыныгы адептүү элсиңер. Андыктан, кайра артка кылчактабай, өмүрүмдү Манастын урпактары байыркы пайгамбар тукумунан экенин далилдөөгө арнагым келет. Болгону силердин эл руханий тумандын алдында турат, ошондон тезирек чыгышыңар керек. Себеби, учурда силердин өлкөңөргө сырттан келген каршылыктар, тоскоолдуктар толтура. Өз мүмкүнчүлүгүңөрдү, өз кадырыңарды сезбей-билбей жашап атасыңар. Өзүңөрдүн улуу эл экениңерди баалабай, тереңдеги тамырыңар турса, ошону өстүралбай, кыркып аткандай туюласыңар.

– Илим изилдөөдө чөнтөктө акчаң болушу керек. Өзгөчө, биздин шартта. Ал эми сен Манасты изилдөөдө Израиль, Индия, Тибетке чейин барыпсың. Бирок ошол сапарга корогон чыгымдар кайсы тараптын эсебинен болуп жүрөт?

– Мен Тибетке эмес, анын ары жагындагы “Манас” паркына бардым. Чынында мен биринчи жолу Индияга барганда, чөнтөгүмдө акча түгөнгөн. Бирок ал жактан кудай жалгап, ойго келбеген жерден бир таанышыма жолугуп калдым. Таанышым мейманга чакырып, барсам, үйү толо конок экен. Алар менден Кыргызстан жөнүндө кызыктуу ойлоруңду бөлүшпөйсүңбү деп, мен өз баянымды баштадым. Индиялыктарга менин силер тууралуу айткандарым кызык болду. Сөзүм аяктагандан кийин алардын ичинен экөө мага 500 АКШ долларын белекке берерин күткөн эмесмин. Себеби, өзүңөр билесиңер: индиялыктарга караганда мендей америкалыктар өздөрүн материалдык жактан бай деп эсептейбиз. А индиялыктар рухий нерселерге берилген эл. Көрдүңбү, ошонтип Теңир буйругунан болдубу, айтор, алардын 500 доллары менен Индиянын Борман чегарасындагы Бакай бабанын балдарыбыз деген Куки уруусуна жетүүгө мүмкүнчүлүк таптым.

– Теңирдин буйругу дегениң кызык экен…

– Албетте, муну Теңирдин буйругу деп санайм. Анткени, өз ата-энем анчалык бай да, кедей да үйбүлөдөн эмес. Өздөрүнүн жашоосу өздөрүнө жетет. Алар илимдеги максатымды түшүнүп, мен төрөлгөндөгү чоң атам, чоң энемден берки мага деп сактаган байлыктарын акцияга коюп сатышты да, болгон акчаны колума карматышкан. Мен ошол акчаларды бул жакта жашагандан баштап, четинен коротуп бүттүм. Бирок кыргызда кудай деген кул өлбөйт демекчи, буюрса, баары болот деген үмүтүм бар. Кыргызстанга келгенден бери деле ырыскым кемий элек, демек, мунун баарын Теңирден го...

– Ричард, кызыктуу маекти дагы улаарбыз. Азырынча өзүң сүйгөн кыргыз элине Жаңы Жылдык каалооң кандай?

– Силер адашкан улут сыяктуу сезилесиңер дебедимби. Ошондуктан силерге кааларым – Теңир атаңар менен элдешип,кыргыз башка элдердин аягы эмес, эң башкысы болушу керек. Силер ошол башатыңарга жетүүңөрдү каалайм.

– Сенин жашоо образың чынындале таза кыргыздардыкындай болуп калыптыр. Биздин элдин дайыма кудайдын буюрганын көрөбүз деп күн кечиргенине көнүп алган окшойсуң?

– Ооба, ооба. Кудайдын буюрганы баарыбызга бирдей экенине көзүм жетти. Эң кызыгы, мен бул жакка келгенде, эмнеге таңгалдым, – колунда беш коюнан башка эчнерсеси жок кыргыздын үйүндө конок болгондо. Ал бечара «кудай коноксуң» деп бир коюн мага арнап соем дегенине көнбөдүм эле, болбой мууздашты. Мен ушунчалык ыңгайсыздандым. Анткени беш коюнун бири союлуп атса, демек, байлыгынын 20%ы мага короп атпайбы. Ошондон кийин мен да бу дүйнөгө кыргызчасынан карап, баарын кудайдын буюрганынан дегенге өттүм. Албетте, мен ушундай окуяларды мурунку пайгамбарлардын баяндарынан окудум. Эми, ошол Кыргызстанда байыркы олуялардын кагазга жазылган турмушу – тирүү спектаклдей болуп калды. А мен аны сырттан тиктеп отурган көрүүчүдөй эмес, өзүмдү каармандардын бириндей сезип турам.

– Сени жакындан билгендер этти өкүртө жейт деп жүрүшөт, чынбы?

– Эт жеп, кымыз ичкенди жакшы эле үйрөндүм. Эң биринчи жолу кыргыздын үйүндө мейман болгондогум кызык… Кечки саат 5ке чакырышканынан, курсагымды камдап келсем, козуну ошондо араң союшту. Көрсө, малды мейман босогону аттагандан кийин соет турбайсыңарбы. Ошо менен эт бышканга чейин курсагым курулдаганынан жарма, нан, салат, вареньесин аралаштырып жей бердим. Бир убакта мантысы келди, а курсакта орун жок, бирок уятыман араңдан зорго анысынан да жедим. Манты жыйналары менен алдыбызга бешбармак тартылды. Көрүп ал анан, жебейм дегениме көнүшпөй, түнкү саат экиге чейин сыйлашты. Жедим. Эртең менен да саат 6да түндө калган этти жалмап, ошентип Муса пайгамбар сыяктуу бир түндө бир козуну жегенибиз мага таңгалыштуу болду.

– Сен азыр бу жакта батирде жашайсыңбы?

– Жок, кудайга шүгүр, сатып алган үйүм бар. Бирок кабат үйдө жашагым келбей, аны сатып, жер үй алсамбы деп турам.

– Кыргызча оокат кылайын деген экенсиң да…

– Ооба, күндүн ырыскысын алыш үчүн бираз эртерээк турушум гана керек го.

– Соң-Көлдө малың бар деп да угам.

– Бираз малым бар. Кечээ байкем суранып, бодо малымдын бирин карызга алды.

– Сен анда нак эле кыргыз болуп калыпсың.

– Буюрса. Бирок мурдатан калыптанып калган бир эле каапырчылыгым бар.

– Мени орус же америкалыктар Олег же Огюст деп чакырганын каалабас элем. Ата-энең азан чакырып койгон Ричард деген атыңды кыргыздар Рысбек деп буруп алганына нааразы эмессиңби?

– Эмнеге нааразы болом. Муну да Теңир буйругу деп эсептейм. Сени деле менимче, ата-энең, досторуң Олжоке же Олтай деп эркелетер, туурабы… Эпосто силер Санирабигага Каныкей деген ат бергенсиңер да.Ошол сыяктуу эле кыргыз досторум мени Рысбек деп эркелеткенин сыймык катары кабыл алгам. Сөздүн маанисин деле карасаң, – ЫРЫСбек…

Редакциядан: Ричард Хевитт мырза көпчүлүктүн бүйрүн кызыткан илимий далилдерин гезитибиздин кийинки санында толук түрдө жарыялайбыз. Андан соң түшүнүксүз суроолордун тегерегиндеги жоопторун угууга кайрадан кезек берип, кызыктуу маегибизди улантабыз.

Олжобай Шакир
Дата обновления: 27.01.10 13:46

http://www.kg.zpress.kg/news/news_only/29/5218
Сүрөттө мас эмесмин.

2010-12-13T12:17:00.002+06:00

A colloquial saying states, “жоону сайса ким сайды, аты калды Манаска” meaning it does not matter who killed the enemy, the credit belongs to Manas. The stories of many biblical heroes (Moses, David, etc) seem to be reflected in Manas' life. If the Kyrgyz Manas is the biblical Manase, then Manase's tribe would have experienced Moses and David's heroics and attributed their victories to Manas (Manasseh), their original leader and father.

2010-12-08T01:40:00.001+06:00

Tonight the office door closed on my petition and dreams.
Wandering the dark streets, rejection burrowed inside.
Considered vodka, getting drunk, drowning my sorrows
Then I remembered Karl Marx's "opium for the masses"
I inhaled deeply. Inhaled again. And again
until a lite, easy feeling enveloped me.

2010-11-17T09:51:00.003+06:00

Кыргыздардын жакшы көргөн дастаны четке кагылган китепке таандыкпы?

Баштыгы Балта, Жакыптын
 Эки колу байлоодо, 
Эки көзү жайноодо.
 Алтымыш кытай, сан калдай 
Өзүлөрү тегеректеп айдоодо.
 Алты өгүз, төрт качыр,
 Күчүн берип айдады, 
Алты эчки, үч уйдун 
Сүтүн берип айдады. 
Кырк үйлүү кыргыз журту эле, 
Мунун кылайган аты калбады.

жана

Теңир мындай дейт: “Туткунга түшкөн Жакыптын чатырларын кайра алып келип, анын айыл-кыштактарына ырайым кылам. Шаар кайрадан өзү турган дөңсөөгө курулат, ийбадаткана мурункудай болуп тургузулат.
Алардын даңктоо ырлары, кубанган үндөрү угулат. Мен аларды көбөйтөм, алар кемибейт, аларды даңазалайм, алар кемсинтилбейт.
Анын уулдары мурдагыдай болот, анын топ эли Менин алдымда турат, аны эзгендердин баарын жазалайм.
Ошондо анын жол башчысы өзүнөн болот, анын башчысы өз ичинен чыгат. Мен аны Өзүмө жакындатам, ал Мага жакын келет, анткени Мага жакындаганга ким өзү батына алат? – дейт Теңир.
Ошондо силер Менин элим болосуңар, Мен силердин Кудайыңар болом”».
Мына, Теңирден катаал бороон келе жатат, каардуу бороон келе жатат, ал мыйзамсыздардын башына түшөт.
Өз жүрөгүнүн ниетин ишке ашырмайынча, аны аткармайынча, Теңирдин жалындаган каары токтобойт. Муну акыркы күндөрдө түшүнөсүңөр.

Эмнеге бул китептин Теңири Жакыптын журту үчүн күрөшөт?

2010-11-16T08:41:00.002+06:00

Кыргызым, Курман Айт майрамыңар менен куттуктайм. Бул майрам баарыбыз үчүн маанылуу дейм. Жараткан бөлүнгөн диндерди бириктиш үчүн кыргыз элин колдонсун. Оомийин.

Чар Китептеги Баштылыш 22 бап

1 Ушул окуялардан кийин Кудай Ыбрайымды сынады. Ал ага: «Ыбрайым!» – деди. Ыбрайым болсо: «Мына мен», – деди.

2 Ошондо Кудай мындай деди: «Жакшы көргөн жалгыз уулуң Ыскакты алып, Мориа жерине бар. Мен сага ал жердеги тоолордун бирин айтам, ошол жерде аны бүтүндөй өрттөлүүчү курмандыкка чал».

3 Ыбрайым эртең менен эрте туруп, эшегин токуп, өзү менен кошо малай балдарынан экөөнү жана уулу Ыскакты алып, жолго чыкты. Бүтүндөй өрттөлүүчү курмандык үчүн отун жарып алып, Кудай айткан жерге барды.

4 Yчүнчү күнү Ыбрайым көз чаптырып, алыстан ал жерди көрдү.

5 Анан Ыбрайым малай балдарына: «Силер бул жерде эшек менен калгыла. Ал эми уулум экөөбүз тигил жакка барып, сыйынып, анан силерге кайтып келебиз», – деди.

6 Ыбрайым бүтүндөй өрттөлүүчү курмандыкка дайындалган отунду уулу Ыскактын жонуна артып, колуна от менен бычак алды. Анан экөө бирге жөнөдү.

7 Ошондо Ыскак атасы Ыбрайымга: «Ата!» – деди. Ал: «Мына мен, уулум», – деди. Ыскак: «От менен отун мына, ал эми бүтүндөй өрттөлүүчү курмандыкка чалынуучу козу кана?» – деп сурады.

8 Ыбрайым ага: «Уулум, Кудай Өзүнө чалынуучу бүтүндөй өрттөлүүчү курмандыкка козуну Өзү караштырат», – деп жооп берди. Алар андан ары жөнөштү.

9 Ошентип, алар Кудай айткан жерге келишти. Ыбрайым ал жерге курмандык чалынуучу жай куруп, отундарды коюп, өз уулу Ыскакты байлап, аны курмандык чалынуучу жайга, отундардын үстүнө жаткырды.

10 Анан Ыбрайым өз уулун мууздаш үчүн колун сунуп, бычагын алды.

11 Бирок асмандан Теңирдин периштеси: «Ыбрайым! Ыбрайым!» – деп чакырды. Ал: «Мына мен», – деди.

12 Периште ага: «Балаңа кол көтөрбө, ага эч нерсе кылба, анткени Мен эми сенин Кудайдан коркоруңду, Мен үчүн жалгыз уулуңду да аябаганыңды билдим», – деди.

13 Ыбрайым көз чаптырып караса, артында мүйүзү калың бадалга илинип калган бир кочкор турган экен. Ыбрайым басып барып, ал кочкорду алып, уулунун ордуна бүтүндөй өрттөлүүчү курмандыкка чалды.

14 Анан Ыбрайым ошол жердин атын Жахаба-ире деп атады. Ошондон улам «Жахаба тоосунда караштырылат» деген сөз айтылып калган.

15 Теңирдин периштеси асмандан Ыбрайымды экинчи ирет чакырып, мындай деди:

16 «Өзүңдүн жалгыз уулуңду аябастан, ушул ишти кылганың үчүн, Өзүм менен ант берем, – дейт Теңир.

17 Эми Мен сени алкагандан алкайм, сенин тукумуңду асмандагы жылдыздардай, деңиз жээгиндеги кумдай көбөйткөндөн көбөйтөм. Сенин тукумуң өз душмандарынын шаарларын ээлеп алат.

18 Менин тилимди алганың үчүн, сенин тукумуң аркылуу бүт жер жүзүнүн элдери бата алышат».

19 Анан Ыбрайым малай балдарына кайтып келип, алар менен бирге Бейер-Шебага жөнөдү. Ыбрайым Бейер-Шебада жашап турду.

Курандын 37 сүрөсүнөн

100. Господь мой!

Дай мне праведного (сына)!»

101. И Мы послали весть ему благую

О добронравном кротком сыне.

102. И вот, когда он возраста труда достиг,

Отец сказал: «Мой сын, я вижу сон,

Что жертвенным убоем тебя я Богу приношу.

Ты посмотри, что мыслится тебе об этом».

И сын сказал: «О мой отец!

Ты делай то, что ведено тебе,

И ты найдешь, что я — коли угодно Богу —

Найду в себе смирение и твердость».

103. Когда же оба предались Господней воле,

И сына на чело отец уже поверг,

104. Воззвали Мы: «О Ибрахим!

105. Ты оправдал уже видение свое!» —

Мы так вознаграждаем добротворцев.

106. Сие — поистине (Господне) испытанье,

107. И искупили (сына) Мы его Великой жертвой.

108. И Мы оставили над ним

В народах, что пришли потом,

(Благословение Господне):

109.«Да будет Ибрахиму мир во всех мирах!»

110. Так Мы вознаграждаем добротворцев.

2010-11-09T16:32:00.000+06:00

Кыргызым, силер улуу элсиңер, бирок чет диндерге өтүп кеткенде кичүүдөй эл болуп каласыңар. Теңир-ата силерди кечирип дагы бир жолу жалгасын.

2010-10-21T00:11:00.003+06:00

Kyrgyzstan Adoption Disaster
From Another Perspective

Childless in a Land of Orphans

My wife and I made our home in Kyrgyzstan, a land with few straight roads. We’ve been trying to adopt one of the many orphans in this enchanted land since 2007, but a string of curves threw us off our path.

We returned to California and found an adoption agency to speed up the process. Preparatory home-study documents were tedious. An $18,000 fee to finalize adoption overseas seemed hideous.

$18,000 in addition to thousands for traveling, for diplomatic fees, processing charges, orphanage gifts, etc. etc. put the final tab above $30,000. Obviously, we needed to know what the mysterious $18,000 covered. Wrong question. The agency did not want anyone asking! We returned to Kyrgyzstan without paying, because we have been in Central Asia long enough to know that “mysterious fees” often perpetuate corruption and darken the eyes of local officials.

Of course we did not want to assume that our friendly, Christian agency would partake in such criminality, but avoiding normal questions about exorbitant fees did raise red flags about their intentions. Back in Kyrgyzstan we learned that our adoption agency’s local worker had been accused of corruption. She had a reputation in Kyrgyzstan for helping Americans buy babies. Her actions were corrupting the process and making it nearly impossible for non-Americans to adopt. Since we are “local” she considered us insiders, and told us personally that she was bribing officials and making fake adoption documents. We immediately informed the agency back in California that their representative was accused of paying fees under the table. We thought they would be thankful for the information. Instead they responded by ending their relationship and communication with us.

Non-Americans trying to adopt have accused Americans of paying for children. Such American activities put a price on children and place babies into the baby-trade “market.” Increased prices increase demand, creating more orphans, and push less fortunate “customers” out of the market. In our case, the losers are childless Kyrgyz families - families who are legally granted first priority. We found ourselves lumped with these unfortunate Kyrgyz couples, unless we agreed to pay $8000. The representative from our American agency would have opened the way for us. We declined.

We also found a sector of society that produces babies for market: mothers who give their babies to the booming baby business. We have witnesses who say orphanage directors pay these mothers to release their child into the adoption cycle.

If I had not lived in Kyrgyzstan or if I had no contact with non-Americans trying to adopt, I probably would have assumed the $8000 was an official fee. I would have assumed my friendly Christian agency was working on my behalf and on behalf of the children in Kyrgyzstan.

We met one American Christian volunteer in an orphanage here. She told us that she was transferring funds from the agency in California to the aforementioned corrupt representative in Kyrgyzstan. The California agency gave the volunteer over $100,000 to pass on to the local representative who then moved the money to a government official, $8,000 for each child-to-family match. Innocent American parents are never told this price. They, like myself, just assume their friendly agency is upright. The American Christian volunteer was offered no contract and given no receipts for the $1000s she was transferring. When she was warned about the criminality of her activities, she quickly sent the remaining money back to California.

Once the corrupt government official was paid $8000, she opened the door for adoption. A stream of nice American parents continued adopting desperately needy babies long after accusations and charges became public in Kyrgyzstan. My wife and I stood on the side with hundreds of childless Kyrgyz couples, who were told to wait until more babies became available. We watched many elated couples take their blessed babies home.

Honest Kyrgyz government officials and human rights organizations became aware of the child-trafficking-guised-as-adoption within their country. The government threatened to shut down international adoptions so they could sort out the confusion. At least one American adoption agency ignored the warnings and continued “business as usual,” dragging more unsuspecting families into a dead-end system. Why would adoption agencies ignore the warnings? American adoption agencies have experience from previous bans on Romanian, Guatemalan, and Cambodian adoptions. They knew exactly where the process was going, but still they took more paying families on board.

Now Kyrgyz adoptions have also been halted and sixty-five American families are stuck in a heart-wrenching political nightmare. Countless Kyrgyz couples and families from other countries, and untold babies are also choking in the horror.

The sixty-five American families could be investigating their own agencies before accusing Kyrgyz officials. One wise individual properly said, “Remove the plank from your own eye, and then you will see clearly to remove the speck from your brother’s eye.” Kyrgyzstan needs help, but not from those funding the corruption.

A lot of wonderful folks have been duped by friendly, caring, religious agencies. I even think the agencies hire sincere employees who do care about the babies and families, but have no idea what their directors are doing. It is the perfect scam: set up an adoption agency, hire sympathetic employees, organize an illegal contract, and hire an in-country representative who “knows the system.” Then entice one of the most patient and non-assuming sectors of society - families wanting to adopt. Unsuspecting employees provide the perfect smokescreen between families and director. I would have fallen for the heist if I had not been exposed to all the tears and complaints from Central Asia.

Of the $18,000, we found where $8,000 goes. What about the remaining $10,000? We don’t know what happens to it, but we have sources from California and from Kyrgyzstan telling us that the American adoption agencies signed a very costly contract with a renegade government official, who has since been removed. Every businessman knows the cost of that pricey, illegal contract needs to be recovered.

The sixty-five American families seem to be blaming corrupt Kyrgyz officials for postponing their adoption. That is understandable, but a few brave Kyrgyz are already risking their lives to expose those corrupt officials. And the American embassy is working tirelessly here for the 65 families. But is anyone accusing the directors of the American adoption agencies, or do these financiers get off free? Unfortunately, Americans still find ways to finance the corruption, even after Guatemalan, Cambodian, and Romanian adoption scandals were exposed.

I am sad that Kyrgyz children, adoptive parents, and Kyrgyz families are victims who suffer dramatically, while the adoption agencies who created the immense problem pocket the money and get off unaccused.